Suy Tuyến Thượng Thận: Triệu Chứng, Chẩn Đoán và Điều Trị

Suy tuyến thượng thận xảy ra khi vùng thượng thận sản sinh không đủ các hormone glucocorticoids, mineralocorticoids và androgen. Các triệu chứng bệnh lý ở giai đoạn đầu thường mờ nhạt, khó nhận biết. Việc chủ quan, không điều trị kịp thời có thể gây ra các biến chứng nguy hiểm, thậm chí đe doạ tính mạng của người bệnh.

Suy tuyến thượng thận là gì? Phân loại

Tuyến thượng thận được cấu tạo bởi thần tuỷ và phần vỏ. Phần vỏ thượng thận có nhiệm vụ sản xuất các hormone cho hoạt động hàng ngày của cơ thể. Việc thiếu hụt những hormone này có thể dẫn đến suy thượng thận. Theo các chuyên gia, phần vỏ thượng thận chịu trách nhiệm sản xuất glucocorticoids, mineralocorticoids và androgen. Sự rối loạn chức năng hoặc phá huỷ ở phần vỏ thường dẫn đến thiếu hụt mineralocorticoid và glucocorticoid.

Suy Tuyến Thượng Thận: Triệu Chứng, Chẩn Đoán và Điều Trị
Suy tuyến thượng thận xảy ra khi vùng thượng thận sản sinh không đủ các hormone glucocorticoids, mineralocorticoids và androgen

Suy tuyến thượng thận được chia thành 3 loại, gồm suy tuyến thượng thận nguyên phát, suy tuyến thượng thận thứ phát và suy tuyến thượng thận tam phát. Cụ thể:

  • Suy tuyến thượng thận nguyên phát: Bệnh lý đặc trưng bởi tình trạng suy giảm khả năng sản xuất cortisol và aldosterone. Suy tuyến thượng thận nguyên phát có thể được biểu hiện dưới dạng cấp hoặc mãn tính. Khi nồng độ cortisol trong huyết tương ở mức thấp sẽ làm tăng sản xuất và bài tiết ACTH dựa vào cơ chế điều hoà ngược âm tính.
  • Suy tuyến thượng thận thứ phát: Suy tuyến thượng thận thứ phát khởi phát từ tuyến yên – tuyến có kích thước nhỏ ở não. Theo đó, tuyến yên sẽ tạo ra ACTH (loại hormone có khả năng kích thích tuyến thượng thận tạo ra cortisol). Trường hợp tuyến yên bị suy giảm, không sản xuất đủ ACTH sẽ gây thiếu hụt cortisol. Lâu dần, tuyến thượng thận sẽ có xu hướng co lại và ngừng hoạt động.
  • Suy tuyến thượng thận tam phát: Bệnh lý bắt nguồn tại vùng hạ đồi (một vùng nhỏ của não ở gần tuyến yên). Vùng hạ đồi có nhiệm vụ sản sinh hormone CRH – một loại hormone kích thích tuyến yên tạo ra ACTH. Theo đó, khi chức năng ở vùng hạ đồi suy giảm, sẽ làm tăng nguy cơ mắc bệnh lý do không tạo đủ cortisol.

Số liệu thống kê cho thấy, tỷ lệ ca mắc suy tuyến thượng thận nguyên phát ước tính khoảng 4.4 – 6 ca mới/ 1 triệu dân mỗi năm. Bệnh lý thường ảnh hưởng nhiều ở nữ giới cùng với các biểu hiện lâm sàng có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, phổ biến nhất từ 30 – 50 tuổi. Suy tuyến thượng thận thứ phát thường gặp hơn so với suy tuyến thượng thận nguyên phát. Cụ thể, có khoảng 150 – 280 ca/ 1 triệu người mỗi năm và phổ biến ở nữ giới hơn nam giới.

Nguyên nhân gây suy tuyến thượng thận

Thực tế cho thấy, suy tuyến thượng thận có thể khởi phát bởi nhiều nguyên nhân và yếu tố khác nhau. Theo đó, nguyên nhân gây bệnh sẽ được phân chia theo từng loại (suy tuyến thượng thận nguyên phát, thứ phát và tam phát).

Dưới đây là một số nguyên nhân gây khởi phát bệnh lý thường gặp.

1. Suy tuyến thượng thận nguyên phát

Nguyên nhân chủ yếu gây suy thượng thận nguyên phát là do tuyến thượng thận hoạt động không hiệu quả. Theo đó, khi cơ quan này bị tổn thương, khả năng sản xuất hormon cortisol và aldosterone sẽ có xu hướng suy giảm theo. Từ đó bùng phát các triệu chứng bệnh lý.

Suy tuyến thượng thận nguyên phát
Nguyên nhân chủ yếu gây suy thượng thận nguyên phát là do tuyến thượng thận hoạt động không hiệu quả

Dưới đây là một số nguyên nhân gây suy giảm, rối loạn chức năng hoạt động tuyến thượng thận:

  • Nguyên nhân tự miễn: Quá trình tự miễn có thể làm tăng nguy cơ phá huỷ tổ chức ở vỏ thượng thận cũng như một số cơ quan khác. Từ đó gây suy tuyến thượng thận nguyên phát
  • Yếu tố di truyền: Đây được xem là yếu tố tác động đến chức năng tuyến thượng thận và có thể gây ra một số vấn đề ở cơ quan này như viêm tuyến thượng thận tự miễn hơcj suy tuyến thượng thận nguyên phát.
  • Sử dụng thuốc: Việc lạm dụng thuốc điều trị có thể gây suy thượng thận. Nguyên do là một số loại thuốc có thể ức chế sinh tổng hợp cortisol, bao gồm etomidate, aminoglutethimide, ketoconazole và metyrapone. Rifampin và phenytoin có thể làm tăng chuyển khoa cortisol nên có thể gây suy tuyến thượng thận.
  • Một số nguyên nhân khác: Ngoài các nguyên nhân trên, bệnh lý có thể khởi phát do một số nguyên nhân ít gặp hơn như lao thượng thận, phá huỷ tuyến thượng thận, xuất huyết thượng thận, thoát triển thượng thận bẩm sinh, nhiễm nhiễm, giang mai, HIV, rối loạn gen,…

Các yếu tố nguy cơ:

  • Bị viêm da herpetiformis
  • Viêm tuyến giáp mãn tính, suy tuyến cận giáp
  • Suy tuyến yên
  • Bệnh nhược cơ (rối loạn tự nhiễm ảnh hưởng đến các dây thần kinh và cơ)
  • Người mắc bệnh tiểu đường tuýp 1
  • Suy tinh hoàn
  • Mất màu nâu (sắc tố) ở những vùng da (bạch biến)

2. Suy thượng thận thứ phát

Suy thượng thận thứ phát có thể xảy ra bởi một số nguyên nhân sau:

  • Mắc các bệnh tự miễn
  • Chấn thương sọ não, suy tuyến yên là nguyên nhân phổ biến gây suy thượng thận thứ phát
  • Chảy máu tuyến yên
  • Bị u tuyến yên hoặc nhiễm trùng
  • Phẫu thuật tuyến yên để điều trị một số bệnh liên quan
  • Một số bệnh di truyền có thể ảnh hưởng đến chức năng tuyến yên và làm tăng nguy cơ khởi phát bệnh lý

3. Suy thượng thận tam phát

Nguyên nhân chủ yếu gây suy thượng thận tam phát là do ngưng liều dùng corticosteroid đột ngột sau thời gian dài sử dụng. Việc sử dụng corticosteroid theo toa có thể làm tăng lượng cortisol trong máu hơn so với bình thường. Tình trạng này kéo dài sẽ ảnh hưởng đến quá trình sản xuất CRH ở vùng hạ đồi. CRH giảm đồng nghĩ với lượng ACTH cũng sẽ tiết ít hơn, lúc này tuyến thượng thận cùng sẽ ngưng sản xuất cortisol. Bệnh lý có thể kiểm soát khi liều dùng corticosteroid được điều trị phù hợp.

Suy thượng thận tam phát
Nguyên nhân chủ yếu gây suy thượng thận tam phát là do ngưng liều dùng corticosteroid đột ngột sau thời gian dài sử dụng

Ngoài ra, suy thượng thận tam phát cũng có thể xảy ra do phẫu thuật điều trị bệnh Cushing. Cushing là hội chứng đề cập đến tình trạng rối loạn nội tiết do lượng cortisol trong máu tăng cao trong thời gian dài. Trong một số trường hợp, hội chứng Cushing có thể là khối u do tuyến thượng thận hoặc tuyến yên sản xuất ra lượng lớn cortisol hoặc ACTH. Sau khi tiến hành phẫu thuật loại bỏ các khối u này, tuyến thượng thận có thể dần hoạt động lại bình thường.

Dấu hiệu nhận biết bệnh lý

Suy tuyến thượng thận là một trong những bệnh lý có mức độ nguy hiểm cao, cần được tiến hành thăm khám và điều trị kịp thời. Tuy nhiên các triệu chứng của bệnh lý mới khởi phát thường khó nhận biết và có thể nhầm lẫn với một số vấn đề sức khoẻ khác. Điều này khiến người bệnh chủ quan, bệnh lý diễn tiến nặng nề và gây ra các biến chứng nguy hiểm, thậm chí đe dọa đến tính mạng.

Các triệu chứng ban đầu:

  • Cơ thể mệt mỏi bất thường, hay buồn ngủ
  • Thiếu năng lượng, động lực để hoạt động
  • Đi tiểu thường xuyên
  • Nhược cơ
  • Chán nản, dễ nổi nóng
  • Thèm ăn mặn
  • Hay khát

Trong đó, mất nước là một trong những biểu hiện phổ biến ở giai đoạn đầu của bệnh suy thượng thận. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là do cơ thể bị thiếu hụt hormone aldosterone (đóng vai trò trong việc điều chỉnh sự cân bằng của nước và muối trong cơ thể).

Dấu hiệu nhận biết bệnh lý
Người mắc bệnh suy tuyến thượng thận có thể bị tụt huyết áp, hoa mắt, chóng mặt

Các biểu hiện tiếp theo:

  • Tụt huyết áp, có thể dẫn đến chóng mặt, ngất xỉu
  • Buồn nôn, nôn mửa
  • Đau bụng, tiêu chảy
  • Đau lưng, đau nhức các khớp
  • Cơ thể mệt mỏi, uể oải
  • Môi, da và nướu răng có thể chuyển sang màu hơi nâu (tăng sắc tố), nhất là các nếp gấp ở lòng bàn tay, điểm tì đề hoặc các vết sẹo như đầu gối, khớp ngón tay
  • Suy giảm ham muốn tình dục, nhất là ở phụ nữ.
  • Trẻ bị suy thượng thận có thể dậy thì muộn hơn so với bình thường. Ngoài ra, một số trường hợp mắc bệnh có thể gây hạ đường huyết.

Dấu hiệu suy thượng thận cấp:

Suy thượng thận nếu không được kiểm soát kịp thời, khiến nồng độ hormone tiết ra ở tuyến thượng thận suy giảm, có thể làm tăng nguy cơ bị suy tuyến thượng thận cấp (khủng hoảng thượng thận hoặc khủng hoảng addisonian). Tình trạng này gây ra các triệu chứng như:

  • Thở nhanh, nông
  • Mất nước nghiêm trọng
  • Đổ nhiều mồ hôi
  • Da ẩm ướt, lạnh, nhợt nhạt
  • Chóng mặt
  • Yếu cơ nghiêm trọng
  • Nôn mửa nhiều, tiêu chảy
  • Đau đầu
  • Mất ý thức hoặc buồn ngủ nghiêm trọng
  • Hôn mê
  • Tụt huyết áp, sốc
  • Sốt cao
  • Hạ đường huyết, tăng kali máu, hạ natri máu, nhiễm toan chuyển hoá

Suy tuyến thượng thận cấp nếu không được kiểm soát kịp thời có thể gây hôn mê và nghiêm trọng hơn là tử vong. Ngoài ra, nếu điều trị chậm trễ có thể để lại tàn tật vĩnh viễn.

Chẩn đoán suy tuyến thượng thận

Các biểu hiện của bệnh lý khi mới khởi phát có thể bị nhầm lẫn với một số bệnh lý khác như suy thận, thận hư yếu,…Do đó, trước khi tiến hành điều trị, bác sĩ chuyên khoa sẽ thực hiện một số kỹ thuật xét nghiệm để xác định nguyên nhân, đánh giá mức độ triệu chứng, từ đó áp dụng các phương pháp điều trị phù hợp.

Chẩn đoán suy tuyến thượng thận 
Nếu mức độ cortisol đo được ở mức thấp, có thể chẩn đoán người bệnh bị suy tuyến thượng thận

Dưới đây là một kỹ thuật xét nghiệm thường được chỉ định trong chẩn đoán bệnh lý:

Xét nghiệm đo cortisol và ACTH máu:

  • Nếu mức độ cortisol đo được ở mức thấp, có thể chẩn đoán người bệnh bị suy tuyến thượng thận
  • Ngược lại, kết quả cho thấy mức độ cortisol ở mức cao hơn so với bình thường, cơ thể bình thường, không mắc bệnh lý
  • Với những trường hợp có kết quả nằm trong vùng trung gian, không rõ ràng, bác sĩ có thể yêu cầu người bệnh thực hiện thêm một số xét nghiệm khác.

Bên cạnh đó, nồng độ ACTH còn giúp bác sĩ nhận biết bệnh suy thượng thận nguyên phát hoặc thứ phát. Cụ thể:

  • Nếu mức độ ACTH thấp, người bệnh bị suy tuyến thượng thận thứ phát
  • Ngược lại, mức độ ACTH cao, người bệnh có thể bị suy thượng thận nguyên phát.

Xét nghiệm nguyên nhân cơ bản:

Ngoài xét nghiệm đo cortisol và ACTH máu, bác sĩ chuyên khoa còn căn cứ vào một số yếu tố như giới tính, độ tuổi, bệnh sử để đưa ra kết quả chẩn đoán bệnh lý. Bên cạnh đó, bác sĩ có thể yêu cầu người bệnh thực hiện chụp cắt lớp vi tính bụng (CT-scan bụng) nhằm đánh giá chức năng tuyến thượng thận. Trong một số trường hợp cần thiết, có thể yêu cầu thực hiện chụp cộng hưởng từ não (MRI não), chụp x-quang ngực,…

Các phương pháp điều trị suy tuyến thượng thận

Suy tuyến thượng thận được chia thành 3 loại chính là nguyên phát, thứ phát và tam phát. Tùy thuộc vào nguyên nhân khởi phát và mức độ các triệu chứng bệnh lý sẽ áp dụng các phương pháp điều trị khác nhau. Mục tiêu chính trong điều trị bệnh lý là dùng glucocorticoid thay thế, xử lý các bất thường về chuyển hoá, điện giải và kiểm soát các biến cố dẫn đến hiện tượng mất bù đột ngột.

Dưới đây là các phương pháp điều trị bệnh lý”

1. Điều trị theo Tây y

Sau khi có kết quả chẩn đoán, bác sĩ chuyên khoa sẽ xây dựng phác đồ điều trị phù hợp với tình trạng bệnh lý của từng trường hợp. Thông thường, bác sĩ chỉ định các loại hormon thay thế những hormone bị thiếu hụt do tuyến thượng thận suy giảm chức năng. Đối với những trường hợp bị suy tuyến thượng thận cấp, sẽ áp dụng phương pháp điều trị riêng biệt, giúp kiểm soát nhanh các triệu chứng, ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm.

Điều trị theo Tây y
Bác sĩ thường chỉ định các loại hormon thay thế những hormone bị thiếu hụt do tuyến thượng thận suy giảm chức năng

Thay thế hormone:

  • Các loại corticosteroid: Bác sĩ có thể sử dụng một số loại corticosteroid trong điều trị suy thượng thận như methylprednisolone, hydrocortisone, cortisone, prednisone, dexamethasone để thay thế cortisol.
  • Trong đó, Hydrocortisone là loại corticosteroid thường được chỉ định trong điều trị bệnh lý. Thuốc được dùng 2-3 lần/ngày bằng đường uống
  • Trong trường hợp tuyến thượng thận không sản xuất aldosterone, bác sĩ có thể chỉ định fludrocortisone để cân bằng lượng natri và dịch trong cơ thể. Người bị suy tuyến thượng thận thứ phát thường không dùng fludrocortisone bởi tuyến thượng thận tạo ra đủ aldosterone.

Điều trị suy thượng thận cấp:

Các triệu chứng suy thượng thận cấp bùng phát nhanh, dữ dội và có thể gây tử vong nếu không được kiểm soát kịp thời. Do đó, người bệnh cần được đưa đến bệnh viện trong thời gian sớm nhất để được điều trị, tránh đe dọa đến tính mạng.

  • Đầu tiên, bác sĩ sẽ kiểm soát cơn suy thượng thận cấp bằng cách dùng Hydrocortisone 100mg tiêm trực tiếp vào bắp hoặc tĩnh mạch. Kế đến sẽ truyền tĩnh mạch liên tục bằng Hydrocortisone 200mg/ 24 giờ pha trong Glucose 5%/ 24h. Quá trình này cần thực hiện dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa
  • Hồi sức thông qua truyền dịch bolus 500ml NaCl 0.9% trong vòng 15 phút. Sau đó được thay thế bằng các loại dịch hoặc chất điện giải mà cơ thể bị thiết hụt
  • Tiến hành bù nước bằng cách cho người bệnh dùng từ 3 – 4 lít dung dịch NaCl 0.9% trong vòng 24 giờ.
  • Tiếp tục kiểm soát và theo dõi đến khi các triệu chứng suy tuyến thượng thận cấp được khắc phục, thể trạng bệnh nhân dần ổn định. Bác sĩ sẽ hướng dẫn các biện pháp chăm sóc tại nhà và làm thủ tục xuất viện.

2. Áp dụng các biện pháp chăm sóc tại nhà

Bên cạnh tuân thủ nghiêm ngặt phương pháp điều trị theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Người bị suy tuyến thượng thận cần kết hợp các biện pháp chăm sóc tại nhà để giúp kiểm soát tốt các triệu chứng bệnh lý, ngăn ngừa bùng phát.

Áp dụng các biện pháp chăm sóc tại nhà 
Bổ sung nhiều muối vào chế độ ăn hàng ngày, nhất là người thường xuyên tập luyện thể dục, thể thao ở cường độ cao

Dưới đây là một số biện pháp chăm sóc hỗ trợ điều trị bệnh lý:

  • Bổ sung nhiều muối vào chế độ ăn hàng ngày, nhất là người thường xuyên tập luyện thể dục, thể thao ở cường độ cao, khi thời tiết nóng bức, bị rối loạn tiêu hoá, điển hình là tiêu chảy.
  • Người bệnh cần mang theo thẻ cảnh báo y tế cùng với vòng đeo tay. Bởi thẻ steroid khẩn cấp, căn cước cảnh báo y tế sẽ giúp nhân viên y tế dễ dàng hơn trong việc cấp cứu người bệnh và chăm sóc phù hợp,
  • Luôn mang theo thuốc dự phòng là một trong những biện pháp phòng ngừa bệnh suy tuyến thượng thận diễn tiến nghiêm trọng. Bởi việc sử dụng thuốc không đều đặn có thể khiến các triệu chứng bệnh lý bùng phát nặng nề.
  • Người bị suy thượng thận nên mang theo bộ dụng cụ tiêm glucocorticoid bên mình. Bộ dụng cụ gồm có ống tiêm, kim tiêm và thuốc corticosteroid ở dạng tiêm để dùng trong trường hợp khẩn cấp.
  • Cần giữ liên lạc với bác sĩ điều trị để đảm bảo liều lượng hormon thay thế phù hợp, không quá ít hoặc quá nhiều. Trường hợp người bệnh gặp các vấn đề về thuốc, có thể trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn cụ thể.

Cách phòng ngừa suy tuyến thượng thận hiệu quả

Suy tuyến thượng thận là một trong những bệnh lý có mức độ nguy hiểm cao, bệnh có thể khởi phát bởi nhiều nguyên nhân và yếu tố khác nhau. Do đo, bên cạnh tuân thủ các biện pháp điều trị và chăm sóc tại nhà. Người bệnh cần chủ động trong việc kiểm soát và phòng ngừa bệnh lý để đạt được hiệu quả chữa trị tốt nhất.

Cách phòng ngừa suy tuyến thượng thận hiệu quả 
Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh, khoa học. Tăng cường bổ sung các thực phẩm như rau xanh, trái cây, thịt cá,…

Các biện pháp giúp phòng ngừa suy tuyến thượng thận:

  • Tuyệt đối không tự ý sử dụng thuốc Tây khi chưa tiến hành thăm khám. Việc tự ý dùng thuốc có thể khiến tình trạng suy thượng thận trở nên nghiêm trọng hơn, tăng nguy cơ phát sinh biến chứng.
  • Tuân thủ tuyệt đối chỉ định của bác sĩ chuyên khoa trong thời gian điều trị bệnh. Cần sử dụng thuốc đúng liều lượng và tần suất để kiểm soát tốt bệnh lý.
  • Người bệnh cần kiêng các thức uống chứa cồn như bia rượu, hút thuốc lá, dùng các loại thức uống chứa gas, cafein,…
  • Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh, khoa học. Tăng cường bổ sung các thực phẩm có lợi cho sức khoẻ và tuyến thượng thận như các loại rau xanh, trái cây, thịt, cá,…
  • Mỗi ngày uống đủ từ 2 – 2.5 lít nước, chia lượng nước thành nhiều lần uống trong 1 ngày. Đồng thời, hạn chế uống quá nhiều nước vào buổi tối trước khi ngủ
  • Cân chỉnh thời gian làm việc và nghỉ ngơi, tránh làm việc quá sức, thức khuya thường xuyên, căng thẳng, áp lực.
  • Tăng cường tập luyện thể dục thể thao mỗi ngày để hỗ trợ quá trình trao đổi chất diễn ra tốt hơn, nâng cao thể trạng, phòng ngừa các bệnh tự miễn.
  • Tiến hành kiểm tra sức khỏe định kỳ 6 tháng/ lần hoặc gặp chuyên gia nội tiết thực hiện tầm soát hàng năm đối với một số bệnh tự miễn.

Bệnh suy tuyến thượng thận mặc dù có mức độ nguy hiểm cao, nhưng nếu được thăm khám và điều trị sớm sẽ được kiểm soát hiệu quả, ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm do bệnh lý gây ra. Do đó, khi nhận thấy các biểu hiện bất thường, bạn cần nhanh chóng đến bệnh viện để được chẩn đoán và điều trị đúng cách.

Có thể bạn quan tâm:

Trở thành người đầu tiên bình luận cho bài viết này!

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

Chuyên gia tư vấn

Tin mới

Táo Bón Nên Ăn Gì, Kiêng Gì? Các thực phẩm hỗ trợ điều trị

Táo Bón Nên Ăn Gì, Kiêng Gì? Các thực phẩm hỗ trợ điều trị

Táo bón nên ăn gì, kiêng gì? là vấn đề được nhiều người bệnh quan...
Táo Bón Sau Sinh Mổ: Nguyên nhân và Cách khắc phục

Táo Bón Sau Sinh Mổ: Nguyên nhân và Cách khắc phục

Táo bón sau sinh mổ là tình trạng phổ biến, có thể xảy ra bởi...
12 Cách Chữa Táo Bón Tại Nhà cấp tốc từ mẹo hay dân gian

12 Cách Chữa Táo Bón Tại Nhà cấp tốc từ mẹo hay dân gian

Các cách chữa táo bón tại nhà có tác dụng kích thích nhu động ruột,...